• Olga Bochkar

Podstawowe terminy szkolne: Literatura. Historia. Geografia. Chemia. Fizyka. Matematyka

LITERATURA

akcja

typ fabuły w utworze literackim, filmowym, w którym przeważają działania i przeciwdziałania bohaterów, zmierzających do osiągnięcia określonych celów.

akt

część utworu dramatycznego.

alegoria

– motyw, który ma jeszcze inne ukryte i domyślne znaczenie.

anafora

powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych segmentów wypowiedzi.

anegdota

krótkie opowiadanie o komicznym zdarzeniu, przedstawiające epizod z życia znanej postaci.

anonim

autor którego nazwisko nie jest znane.

antyteza

przeciwstawna tezie wypowiedź.

archaizm

element językowy z minionej epoki, który wyszedł z powszechnego użycia.

biblia

zbiór ksiąg 'Starego i Nowego Testamentu'.

bohater

liryczny bohater o którym się opowiada.

dramat

jeden z trzech podstawowych rodzajów literackich obejmujący utwory sceniczne.

elegia

utwór żałobny wywodzący się ze starożytnej Grecji.

epifora

powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na końcu kolejnych segmentów wypowiedzi.

epika

rodzaj literacki, w których narracja jest podstawową formą wypowiedzi

epilog

końcowa partia utworu epickiego lub dramatycznego, informująca o dalszych dziejach bohaterów, po zamknięciu fabuły.

epitet

wyraz pełniący w tekście funkcję określającą wobec rzeczownika.

epos

główny gatunek epicki, ukazuje dzieje legendarnych bądź historycznych postaci.

fraszka

drobny utwór poetycki wierszem, często o charakterze żartobliwym, będący odmianą epigramatu.

hymn

uroczysta i podniosła pieśń pochwalna sławiąca bóstwo, bohaterskie czyny, wielkie idee.

idea

myśl przewodnia utworu, główna prawda, której utwór dowodzi.

klasycyzm

kierunek w sztuce nawiązujący do wzorów antycznych.

komedia

gatunek dramatu obejmujący utwory o pogodnej tematyce i żywej akcji zamkniętej szczęśliwym zakończeniem.

kompozycja

budowa dzieła sztuki, układ określający funkcję jego elementów, wzajemnie ustosunkowanie treściowe i formalne elementów w ramach całości.

kronika

gatunek prozy historiograficznej, opowieść o dziejach przeszłych lub współczesnych w porządku chronologicznym.

legenda

opowieść o treści fantastycznej nasyconej pierwiastkami cudowności.

liryka

utwory literackie, których cechą jest wyrażanie osobistych przeżyć, uczuć i refleksji.

list

wypowiedź pisemna skierowana do określonego adresata.

literatura piękna

dział piśmiennictwa obejmujący wypowiedzi, w których dominuje funkcja estetyczna.

metafora

figura stylistyczna polegająca na takim łączeniu wyrazów, iż przynajmniej jeden wyraz zyskuje nowe znaczenie; przenośnia.

mitologia

zbiór podań antycznych o bogach i bohaterach.

mowa niezależna

jeden ze sposobów przytaczania wypowiedzi postaci w tekście narracyjnym.

mowa zależna

jeden ze sposobów przytaczania wypowiedzi postaci w tekście narracyjnym; cytat podporządkowany jest składniowo narracji i stanowi zdanie podrzędne.

narrator

osoba opowiadająca w utworze literackim.

nowela

prozaiczny utwór epicki niewielkich rozmiarów o skondensowanej i wyraziście zarysowanej akcji.

opis

przedstawia szczegółowo: wygląd obiektu, zawartość obiektu, przebieg wydarzenia lub jakiś proces.

opowiadanie

niewielki utwór epicki napisany prozą, tematycznie ograniczony do jednego wątku fabularnego; wyróżnia się brakiem wyraźnej konstrukcji, luźnym układem akcji, często wzbogaconej epizodami.

poezja

dziedzina twórczości literackiej obejmująca utwory liryczne pisane mową wiązaną.

porównanie

uwydatnienie wyróżnionych właściwości opisywanego zjawiska lub obiektu, przez wskazanie jego podobieństwa z innym zjawiskiem lub obiektem.

powieść

podstawowy gatunek prozy epickiej czasów nowożytnych.

proza

utwory pisane mową niewiązaną.

psalm

biblijny utwór poetycki, a także literacki utwór liryczny wzorowany na pieśniach biblijnych.

publicystyka

wypowiedzi na aktualne w danym momencie tematy interesujące społeczeństwo.

recenzja

publikowana lub wygłaszana krytyczna ocena tworu naukowego lub kulturalnego.

rodzaj literacki

tradycyjny podział utworów literackich, ujętych w klasy o wspólnych cechach: liryka, epika i dramat.

satyra

utwór literacki ośmieszający wady i przywary ludzkie, sposoby postępowania i poglądy, obyczajowość, stosunki społeczne i polityczne

science fiction

proza fantastycznonaukowa, w której fantastyka dotyczy opisywania przyszłych osiągnięć nauki i techniki i ich wpływu na życie społeczeństwa i jednostki.

streszczenie

wypowiedź pisemna lub ustna ujmująca w zwięzłej formie treść utworu epickiego, filmu lub sztuki.

styl

sposób wyrażania się, formułowania wypowiedzi

tekst

wypowiedź utrwalona graficznie.

temat

podstawowa myśl, przedmiot utworu dzieła; zespół motywów stanowiący ośrodek świata przedstawionego utworu.

tło

miejsce, środowisko, warunki w których toczy się akcja.

tragedia

utwór dramatyczny przedstawiający konflikt dążeń bohatera z nie dającymi się przezwyciężyć przeciwnościami, prowadzący do nieuchronnej klęski bohatera.

treść

to co jest zawarte w wypowiedzi.

tytuł

nazwa nadana dziełu przez autora.

wątek

zdarzenia fabularne, których ośrodkiem jest jedna postać lub parę postaci wyodrębnionych ze względu na rodzaj wiążących je relacji.

wers

wyodrębniona graficznie samodzielna linijka wiersza.

wiersz

twór pisany mową wiązaną ukształtowany przez rytm, często także przez rym.

wywiad

rozmowa ze znaną osobistością podana do wiadomości publicznej.

zawiązanie akcji

wstępny etap fabuły budowanej według klasycznych zasad, w którym zarysowuje się podstawowy konflikt

Epoki literackie literatury polskiej:

  • średniowiecze – do XIV/XV wieku

  • renesans – XVI/XVII w.

  • barok – XVII w.

  • oświecenie – XVIII w.

  • romantyzm – XIX w., 1822 - 1863 r.r.

  • pozytywizm – połowa XIX w.

  • Młoda Polska – 1890 - 1918 r.r.

  • XXlecie międzywojenne – 1918 - 1939 r.r.

  • literatura II wojny światowej

  • literatura współczesna

Rodzaje i gatunki literackie:

  • Epika: powieść, nowela, opowiadanie, epopeja, baśń, mit, legenda, pamiętniki i przypowieść.

  • Liryka: oda, hymn, pieśń, tren, elegia, fraszka, epigramat, sonet.

  • Dramat: dramat właściwy, tragedia, komedia, farsa, tragifarsa i opera

HISTORIA

abdykacja

zrzeczenie się przez panującego władzy

akwedukt

rzymski wodociąg

anarchia

bezprawie, bezrząd, chaos, samowola

archeolog

człowiek, który dokonuje wykopalisk archeologicznych

bezkrólewie

okres od śmierci króla do koronacji nowego następcy

Biblia

święta księga chrześcijan

cech

związek rzemieślników jednej specjalności ( np. cech szewców, piekarzy)

cesarz

tytuł panującego w cesarstwie

chronologia

kolejność wydarzeń w czasie, określanie dat wydarzeń

cyrylica

alfabetyczne pismo słowiańskie

detronizacja

usunięcie panującego z tronu

demokracja

władza ludu

dynastia

ród panujący w państwie monarchicznym w którym władza przechodzi z ojca na syna

dziesięcina

danina w dawnej Polsce składana na rzecz Kościoła ( dziesiąta część plonów)

ekskomunika

klątwa, kara kościelna

elekcja

wybór na jakieś stanowisko lub urząd

emigracja

uchodźstwo, opuszczenie kraju ojczystego

epoka

okres stanowiący jeden z etapów dziejowych

faraon

władca starożytnego Egiptu

folwark

duże gospodarstwo rolne należące do szlachty

genealogia

historia rodu

germanizacja

narzucanie kultury i języka niemieckiego w szkołach, urzędach

gród

dawna osada obronna

hieroglify

pismo obrazkowe w starożytnym Egipcie

insurekcja

powstanie zbrojne

jasyr

niewola u Turków lub Tatarów

klasztor

miejsce, w którym mieszkali zakonnicy

kronika

zapis wydarzeń sporządzony w kolejności chronologicznej

koalicja

związek ,sojusz

konstytucja

ustawa zasadnicza, najważniejszy dokument obowiązujący w państwie

Koran

święta księga muzułmanów

Krucjaty

wyprawy krzyżowe

magnateria

najbogatsza szlachta

milenium

tysiąclecie

monoteizm

wiara w jednego boga

odsiecz

pomoc

pańszczyzna

przymusowa praca chłopa na polu pana

papirus

materiał pisarski używany w starożytnym Egipcie

piastowie

pierwsza dynastia panująca w Polsce

politeizm

wiara w wielu bogów

prahistoria

(prehistoria) pradzieje ludzkości

przywileje

specjalne prawa

referendum = głosowanie

ludowe w określonej sprawie

termy

publiczne łaźnie w starożytnym Rzymie

unia

dobrowolny związek dwóch lub więcej państw oparty na obustronnych korzyściach

wiek

100 lat

GOEGRAFIA

antropogeniczny

jest to krajobraz znacznie przekształcony przez człowieka, w którym zostały wprowadzone elementy gospodarki, często jest to krajobraz górniczy np. glinianki, kamieniołomy, hałdy.

bagno

warstwa gruntu, na której występuje nadmierne nawilgocenie.

czynniki klimatotwórcze:

szerokość geograficzna, ukształtowanie terenu, wysokość nad poziomem morza, odległość od zbiorników wodnych.

depresje

obszary położone poniżej poziomu morza. Za największą uznaje się depresję Rowu Jordanu wypełnioną przez Morze Martwe (392 m p.p.m.). Na mapach depresje są oznaczone kolorem ciemnym zielonym.

dorzecze

obszar, z którego wody spływają do jednej rzeki.

góry

obszary o najbardziej urozmaiconej powierzchni, dużych wysokościach względnych i największych wysokościach nad poziomem morza. Zajmują tylko 8 % powierzchni Ziemi. Na mapach oznaczone kolorem pomarańczowym i brązowym.

horyzont

wielkie koło na sferze niebieskiej, które jest prostopadłe do pionu.

import

(z łac. "importare" = wwozić) jest jedną z form handlu międzynarodowego, polegającą na sprowadzaniu towarów z zagranicy na podstawie umów handlowych.

izobary

linie występujące na mapie, które łączą punkty o tych samych wartościach ciśnienia atmosferycznego

izohiety

linie występujące na mapie, które łączą punkty o tej samej wartości sum opadów atmosferycznych

izotermy

linie występujące na mapie, które łączą punkty o takiej samej temperaturze powietrza

jezioro

zbiornik wodny położony wewnątrz lądu w obniżeniu terenu.

klimat

ustalony na podstawie wieloletnich obserwacji normalny przebieg pogody, zarówno jej stanów jak i poszczególnych składników.

konurbacja

nazywamy formę aglomeracji miejskiej, pełniąca funkcje przemysłową, w hierarchii nie można wyróżnić jednego głównego ośrodka nadrzędnego.

krajobraz naturalny

jest to krajobraz bez śladu działalności człowieka, na kontynencie afrykańskim najczęściej jest to krajobraz pustyń.

migracje

zmiany miejsca zamieszkania ludności.

morze

część oceanu, oddzielona od niego naturalną barierą w postaci np. łańcuchów wysp, półwyspów.

- śródlądowe

morze z każdej strony otoczone powierzchnią lądową, połączone z oceanem jedynie wąskimi cieśninami.

- terytorialne

pas wód przybrzeżnych, nad którymi państwo ma pełną władzę, zazwyczaj o szerokości 12 mil morskich.

niziny

obszary położone poniżej 300 m n.p.m. mające mało urozmaiconą rzeźbę. Na mapach oznaczone kolorem zielonym.

pogoda

jest to zespół zjawisk zachodzących w troposferze w danej chwili lub w ciągu danego okresu czasu w danym miejscu.

położenie geograficzne polski

Polska jest usytuowana w środku geometrycznym kontynentu Europy. Ma powierzchnię równą 322,6 tyś. km2 z tego 8,7 tyś. km2 stanowi obszar morza terytorialnego, natomiast 1,2 tysięcy km2 przypada na dwa duże zalewy

preria

stepy występujące na terenie Ameryki Północnej, gdzie wśród traw rosną kaktusy.

przyrost naturalny

różnica urodzeń i zgonów danej grupy ludności

ruch obiegowy ziemi

(inaczej ruch postępowy) polega na okrążaniu Słońca przez planetę po eliptycznej orbicie. Jedno pełne okrążenie zajmuje Ziemi 365 dni, 5 godzin, 48 minut i 45,9 sekund, czyli 1 rok.

ruch obrotowy ziemi

inaczej zwany ruchem wirowym. Jeden pełny obrót trawa 24godziny

rzeka

ciek wodny płynący po powierzchni lądowej, zazwyczaj posiadający swoją nazwę.

skala

jest to stosunek między odległością dwóch punktów na mapie a odległością tych samych punktów w rzeczywistości, mówi o zmniejszeniu mapy może być w postaci liczbowej lub mianowanej.

składniki klimatu

oraz pogody temperatura powietrza, ciśnienie atmosferyczne, wiatr, opady atmosferyczne, zachmurzenia nieba, wilgotność względna

środowisko

przyrodnicze bądź naturalne - przestrzeń geograficzna danego regionu.

tajga

las iglasty w klimacie umiarkowanym chłodnym, jest charakterystyczny dla półkuli północnej. Dominujące gatunki drzew to: świerk, jodła, modrzew i sosna. W obrębie tajgi występują bezleśne polany i torfowiska. W podszyciu występują paprocie, borówki i wrzosy.

terytorium

wydzielona na podstawie określonych kryteriów powierzchnia lądowa i/lub wodna wraz z przestrzenią nad i pod tym obszarem.

tundra

występuje na północ od tajgi w strefie klimatu subpolarnego, porasta obszary objęte wieloletnią zmarzliną, na jej północnej części dominują krzewy np.: brzozy, wierzby, maliny. Ku północy maleje ich udział na korzyść roślinności zielnej.

układ heliocentryczny

to taki, w którym Helios Słońce znajduje się w środku

układ słoneczny

to spiralna galaktyka zwana układem Drogi Mlecznej. W centrum układu znajduje się Słońce.

urbanizacja

zespół przemian zachodzących na polu ekonomicznym, społecznym, kulturowym oraz przestrzennym, które prowadzą do procesu rozwoju miast oraz obszarów strefy podmiejskiej, jak również do zwiększania liczny ludności.

widnokrąg

linia pozornego styku lądu ze sferą niebieską

wiek produkcyjny

oznacza ludność zdolną do pracy, w Polsce jest to wiek między 18 a 64 rokiem życia (59 w przypadku kobiet)

wody mineralne

woda zasobna w sole mineralne i gazy

współrzędne geograficzne

to długość i szerokość geograficzna mierzone w stopniach, minutach i sekundach.

wszechświat

ogromna przestrzeń kosmiczna i wszystkie znajdujące się w niej ciała. Jest on nieskończony w przestrzeni.

wysokość bezwzględna

to wysokość mierzona od poziomu morza do najwyższego punktu.

wysokość względna

to wysokość od podnóża do najwyższego punktu.

wyż i niż demograficzny

oznaczają nagły wzrost lub spadek liczby ludności na danym obszarze;

wyżyny

obszary położone powyżej 300 m n.p.m. do kilku tysięcy metrów. Na mapach oznaczone na kolor żółty.

zlewisko

obszar z którego wody powierzchniowe spływają do tego samego morza lub oceanu.

źródło

wypływ wody podziemnej na powierzchnię.

BIOLOGIA

białka

stanowią podstawowy budulec organizmu.

binokular

przyrząd optyczny służący do obuocznej obserwacji przedmiotów

biologia

nauka o organizmach żywych, ich życiu i rozwoju

cechy życia

metabolizm, rozmnażanie, wzrost, poruszanie się, dziedziczność.

choroby cywilizacyjne

związane z rozwojem cywilizacji

choroby społeczne

występują masowo w powiązaniu z warunkami społecznymi ludności.

cukier

jeden ze składników pokarmowych składający się z cząsteczek glukozy, u roślin wytwarzanej w procesie fotosyntezy.

daltonizm

schorzenie wzrokowe, polegające na upośledzonym, bądź uniemożliwionym rozpoznawaniu barw.

dziedziczność

przekazywanie informacji genetycznej z pokolenia na pokolenie

ekologia

nauka biologiczna badająca wzajemne relacje między organizmami, a także między organizmami a ich środowiskiem.

etapy rozwoju człowieka

okresy noworodkowy, niemowlęcy, poniemowlęcy, dziecięcy, młodzieńczy, człowiek dorosły.

fotosynteza

jest to proces anaboliczny, tworzenia cukrów z dwutlenku węgla i wody z udziałem energii świetlnej w obecności chlorofilu. Produktami ubocznymi są tlen i woda.

gatunek

najniższa jednostka systematyczna mogąca dowolnie się krzyżować i dająca płodne potomstwa.

hemoglobina

barwnik erytrocytów, nadaje krwi charakterystyczny czerwony kolor. Spełnia funkcję transportową.

hormony

uwalniane są do płynów ciała przez jedną lub grupy komórek

klasyfikacja organizmów

bakterie, grzyby, glony, porosty

komórka

podstawowa jednostka strukturalna i czynnościowa roślin i zwierząt, może stanowić również samodzielny organizm

krew

podstawowy element organizmu.

rozmnażanie

jest to zdolność organizmów do wydawania na świat potomstwa.

makroelementy

podobnie jak powyżej, jednak elementy te występują w znacznie większych ilościach.

metabolizm

proces polegający na przemianie materii i energii zachodzący w każdym żywym organiźmie.

mikroelementy

pierwiastki chemiczne występujące w bardzo małych ilościach, niezbędne do życia i rozwoju organizmów.

mikroskop

przyrząd optyczny składający się z części mechanicznych (statyw z podstawką, tubus, rewolwer, stolik, śruby: makrometryczna i mikrometryczna), oraz optycznych (okular, obiektyw, lusterko, kondensor).

narząd

wyspecjalizowana struktura zbudowana z kilku rodzajów tkanek.

oddychanie

procesy życiowe związane z uzyskiwaniem przez organizmy energii .

odżywianie

ogół czynności związanych z pobieraniem i przetwarzaniem składników pokarmowych.

- cudzożywne

heterotroficzne

- samożywne

autotroficzne

populacja

zbiór osobników jednego gatunku, wzajemnie na siebie wpływających, zamieszkujących ten sam obszar.

rasy ludzkie

różnice w wyglądzie ludzi

synteza

polega na tworzeniu związków złożonych ze związków prostszych.

teoria ewolucji

gatunki zamieszkujące Ziemię powstały z różnych od nich gatunków występujących w przeszłości, na skutek powolnych zmian, czyli ewolucji.

tkanka

zespół komórek o podobnej budowie pełniących ściśle określoną funkcję.

tłuszcz

to związki organiczne trudno rozpuszczalne w wodzie,

układ

zespół narządów, wyróżniamy układy: pokarmowy, oddechowy, krwionośny, kostny, nerwowy, mięśniowy, wydalniczy, rozrodczy.

- krążenia

transportuje po ciele substancje pokarmowe, tlen, produkty przemiany materii. Walczy z czynnikami chorobotwórczymi

- mięśniowy